The foundations of hifz education in Türkiye
Keywords:
Religious Education, Hifz Education, Hifz, Memorisation of Qur’an, HafizAbstract
The Qur’an has been read and memorized by Muslims from the period of the Prophet Muhammad’s (pbuh) proclamation until today. The tradition of hifz (memorization of Qur’an), which emerged with motivations such as the prevalence of oral culture in the early periods and the necessity of preserving knowledge in memories, has evolved into different paradigms as time and conditions have changed. The adoption of a Qur’an-centered understanding of education in the history of Islamic education has also influenced the approach to hifz. Many Islamic scholars have regarded becoming a hafiz (ḥāfiẓ, a person who has memorized the Qur’an) as a necessity for themselves. In this respect, hifz has been defined as a basic qualification for engaging with Islamic sciences. With the establishment of the Republic of Türkiye, hifz education carried out within the Presidency of Religious Affairs (PRA) has been affected by general educational policies. The demand for this education and the number of students has also varied in this context. Field studies that began in the 1990s regarding teaching activities in Qur’an courses became widespread over time, and since 2006, studies specifically focused on hifz education have begun to be conducted. At the present point, dozens of scientific studies are published each year on the subject of hifz education. In order to better understand the ongoing phenomenon of hifz in contemporary Türkiye, this article attempts to provide a theoretical foundation for it. Evaluations were carried out by prioritizing what hifz is, what kind of historical background it has, what effects it leaves on the target audience, and what contributions it provides to religious education. In this context, the focus has been placed on the grounding of hifz education from historical, psycho-social, sociocultural, and cognitive perspectives. In the historical grounding, evaluations were made by following the sources of Religious Education, History of Islamic Education, Sirah, and Islamic History.
References
Akdemir, M. A. (2010). Kur’an ezberinde kalite ihtiyacı ve donanımlı hafızlık. Usûl, 13(1), 21-40.
Akgün, V. (2000). Kur’an kursları ve halkın Kur’an kurslarından beklentileri.
Algur, H. (2018). Hafızlık eğitimi alan bireylerin motivasyon ve psiko-sosyal durumlarının din eğitimi açısından değerlendirilmesi. Hitit Üniversitesi.
Algur, H. (2019). Hafızlık eğitimi alan bireylerin motivasyon ve Psiko-Sosyal Durumları. Dem Yayınları.
Algur, H. (2021). Hafızlık eğitiminin bireyin kişilik özellikleri üzerindeki etkisi. Dergiabant, 9(2), 623-647.
Algur, H., Osmanoğlu, C., & Aslan, F. (2024). Hafızlık eğitimi alan bireylerin tutum ve sosyal kaygı düzeyleri üzerine bir araştırma. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 24(2), 639-667. https://doi.org/10.33415/daad.1479927
Atay, H. (1983). Osmanlılarda yüksek din eğitimi. Dergah Yayınları.
Avcılar, S. (2021). Hafızlık proje okullarında hafızlık eğitimi alan öğrencilerin psiko-sosyal durumları ile motivasyon düzeylerinin incelenmesi [Master’s thesis]. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Ay, M. E. (2005). Problemleri ve beklentileriyle Türkiye’de Kur’an kursları (2. Ed.). Düşünce Kitabevi.
Aybey, S. (2020). Hafızlık eğitiminde yeni bir tecrübe: Örgün eğitimle birlikte hafızlık -Önemi, problemleri ve beklentiler-. Ekev Akademi Dergisi, 24(82), 383-412.
Aydın, M. Ş. (2019). Hafızlık eğitimini yeniden düşünmek. In C. Osmanoğlu & Ö. Özbek (Ed.), Hafızlık eğitimi üzerine araştırmalar (pp. 17-39). Kimlik Yayınları.
Ayhan, H. (1999). Türkiye’de din eğitimi. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
Bakaç, Z., & Ulu, M. (2023). Hafızlık eğitiminin bireyin duygu durumuna etkisi. Erciyes Akademi, 37(4), 1703-1724. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1351183
Baktır, M. (1990). Ashab-ı suffa. Timaş Yayınları.
Balkış Baymur, F. (2014). Genel psikoloji (22. Ed.). İnkılap Yayınları.
Baltacı, C. (1999). Cumhuriyet dönemi’nde Kur’an kursları. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 6, 181-186.
Baltacı, C. (2005). XV-XVI. yüzyıllarda Osmanlı medreseleri (2. Ed.). Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
Başkonak, M. (2022). Örgün eğitimde hafızlık sağlama. Hikmetevi Yayınları.
Bayraktar, F. (2008). Hafızlık eğitiminin geleneksel yöntemleri ve Kuran kursları. In X. Kuran sempozyumu Kur’an ve eğitim (pp. 117-138). Fecr Yayınları.
Bayraktar, M. F. (1992). Eğitim kurumu olarak Kur’an kursları üzerine bir araştırma. Yıldızlar Matbaası.
Bilgin, V. (2021). Psiko-sosyal açıdan hafızlık: Orta yaş erkek hafızlar üzerinden bir değerlendirme. In H. Ş. Aynur (Ed.), Çeşitli yönleriyle hafızlık eğitimi (pp. 233-266). Dem Yayınları.
Bozkurt, N. (1993). Dâru’l-kurrâ. In Diyanet İslam ansiklopedisi, 545-548.
Bozkurt, N. (1997). Hafız. In Diyanet İslam ansiklopedisi, 15, 74-78.
Buyrukçu, R. (2001). Kur’an Kurslarında Din Eğitimi. Fakülte Kitabevi Yayınları
Cebeci, S., & Ünsal, B. (2006). Hafızlık eğitimi ve sorunları. Değerler Eğitimi Dergisi, 4(11), 27-52.
Cerrahoğlu, İsmail. (2015). Tefsir usulü. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Çaylı, A. F. (2005). Kur’an kursu öğreticilerine göre hafızlık öğretimi ve problemleri [Master’s thesis]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
Çelebi, A. (1998). İslam’da eğitim-öğretim. Damla Yayınevi.
Çetin, A. (2014). Kur’an ilimleri ve Kur’an-ı Kerim tarihi (3. Ed.). Dergah Yayınları.
Çiftçi, K. D., & Ay, M. F. (2024). Hafızlık Kur’an kurslarında terk: Bir durum çalışması. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 489-517. https://doi.org/10.17859/pauifd.1529445
Çimen, A. E. (2007). Hafızlık müessesesi, ülkemizdeki hafızlık çalışmaları ile ilgili bazı değerlendirmeler ve hafızlığın sağlamlaştırılmasında bir metot denemesi. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 18, 91-166.
Çoban, Y. (2018). Kur’an kursu öğrencilerinde öznel iyi olma ve kaygı (anksiyete) durumu üzerine bir araştırma [Master’s thesis]. Uludağ Üniversitesi.
Çoştu, K. (2017). Hafızlık eğitimi veren proje imam-hatiplerde oryantasyon ve müşavirlik hizmeti: İstanbul örneği. In İ. Erdem, İ. Aşlamacı, & Recep Uçar (Ed.), Geleceğin inşasında imam hatip okulları (pp. 65-85). İnönü Üniversitesi Yayınları.
Dağ, M., & Öymen, H. R. (1974). İslam eğitim tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
Dartma, B. (2013). Günümüzdeki hafızlık ile asr-ı saadetteki hafızlığın karşılaştırılması. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 29, 179-192.
Demir, K. (2019). Hafızlık eğitimi almış bireylerin benlik saygısı üzerine nitel bir çalışma. İZÜ Eğitim Dergisi, 1(2), Article 2. https://dergipark.org.tr/tr/pub/izujed/652951
DİB. (2025). DİB hafızlık eğitimi devam eden öğrenci sayısı. https://stratejigelistirme.diyanet.gov.tr/Pages/IstatistikRapor.aspx
Doğan İ. & Osmanoğlu C. (2023), Türkiye’de hafızlık eğitiminin problemleri üzerine bir inceleme, Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 16, 149-174. https://doi.org/10.53112/tudear.1359005
al-Bukhārī, E. A. M. İ. İ. (1995). el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Daru’l Erkâm.
al-Ghazālī, E. H. M. b. M. b. M. b. A. et-T. (2011). İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. Bedir Yayınları.
Ergin, O. (1977). Türk maarif tarihi. Eser Kültür Yayınları.
Evliya Çelebi, b. D. M. Z. (n.d.). Evliya Çelebi seyahatnamesi (R. Dankoff, S. A. Kahraman, & Y. Dağlı, Ed.). Yapı Kredi Yayınları.
Faiza, Z. M., & Butt, M. G. (2022). Attachment styles, self-esteem, internalizing and externalizing problems among hafiz and non-hafiz adolescents. Journal of Positive School Psychology, 6(11), 1641-1650.
Gül, A. (1997). Osmanlı medreselerinde eğitim-öğretim ve bunlar arasında dâru’l-hadislerin yeri. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Güneş, A. (2020). Hafızlık eğitiminin öğrencilerin sosyal ve özgüven gelişimlerine etkisi -Örgün eğitimle birlikte hafızlık yapan İHO öğrencileri üzerine bir araştırma-. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 53, 263-286. https://doi.org/doi.org/10.29288/ilted.699576
Güneş, A., & Avcılar, S. (2021). Örgün eğitimle birlikte hafızlık eğitimi alan öğrencilerin psiko-sosyal durumlarının incelenmesi. International Social Sciences Studies Journal, 7(91), 5102-5118. http://dx.doi.org/10.26449/sssj.3640
Gürel, R., & Kaya, U. (2019). İlahiyat fakültelerinde hafızlık çalışmaları: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi örneği. In C. Osmanoğlu & Ö. Özbek (Ed.), Hafızlık eğitimi üzerine araştırmalar (pp. 247-295). Kimlik Yayınları.
Hamidullah, M. (2000). Kur’an-ı Kerim Tarihi. Beyan
Hamidullah, M. (2004). İslam peygamberi (M. Yazgan, Ed.). Beyan Yayınları.
Hitti, P. K. (2011). Siyasi ve kültürel İslam tarihi. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
Hoy, A. W. (2015). Eğitim psikolojisi (Duygu Özen, Trans.). Kaknüs Yayınları.
Hüsameddin, H. (1986). Amasya tarihi. Amasya Belediyesi Kültür Yayınları.
Ibn Khaldūn, A. b. M. el-H. (2004). Mukaddime (H. Kendir, Ed.). Yeni Şafak Kültür Armağanı.
Jaschke, G. (1972). Yeni Türkiye’de İslamlık. Bilgi Yayınevi.
Kara, S. (2006). Selçukluların dini serüveni Türkiye’nin dini yapısının tarihsel arka planı. Şema Yayınları.
Karagöz, S. (2023). Hafızlık deneyiminin psikolojik yaklaşımla incelenmesi. Bilimname, 49, 31-75. https://doi.org/10.28949/bilimname.1229746
Kazıcı, Z. (2000). Bir eğitim kurumu olarak Dâru’l-kurrâ. In Kur’an Kurslarında Eğitim, Öğretim ve Verimlilik.
Kazıcı, Z. (2003). İslam medeniyeti ve müesseseleri tarihi (5. Ed.). Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
Kazıcı, Z. (2014). Osmanlı’da Eğitim-Öğretim. Kayıhan Yayınları.
Keskioğlu, O (2014). Nüzulünden günümüze Kur’an-ı Kerim bilgileri (7. Ed.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Kettānī, M. A. (2003). Hz. Peygamberin yönetimi. İz Yayıncılık
Kocaman, K., & Özkaplan, B. N. (2023). Paydaş görüşlerine göre hafızlık eğitimi veren Kur’an kurslarında PDR hizmetleri. Talim, 7(2), 200-226. https://dergipark.org.tr/tr/pub/talim/issue/82222/1403657
Koç, A. (2005). Kur’an Kurslarında eğitim ve verimlilik. İlahiyat.
Koç, A. (2010). Kur’an kurslarında eğitim ve verimlilik. İçinde Etkili Din Öğretimi (3. Ed., pp. 499-514). TİDEF.
Koç, A. (2024). Öğreticilere göre örgün eğitimle birlikte hâfızlık projesi: Bir meta-sentez çalışması. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7(2), 335-369. https://doi.org/10.52637/kiid.1507874
Korkmaz, M. (2019). Hafızlık eğitiminde bireyi (talebeyi) tanıma. In C. Osmanoğlu & Ö. Özbek (Ed.), Hafızlık eğitimi üzerine araştırmalar (pp. 57-115). Kimlik Yayınları.
Kutlu, N., Kacır, T., Menteşe, B., Alpay, Ş., & Ozan, E. (2019). Hafızlık ve beyin. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(3), 355-364.
Nazıroğlu, B., & Vahapoğlu, V. (2015). Halkın Kur’an kurslarına yönelik tutumları üzerine betimsel bir araştırma: Of bölgesi örneği. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, 103-140.
Oruç, C. (2009). Hafızlık eğitimi: Elazığ-Harput Hamdi Başaran Kur’an Kursu örneği. Diyanet İlmi Dergi, XLV(3), 41-60.
Osmanoğlu, C. (2022). Hafızlık eğitiminde bilişsel hazırbulunuşluk. Erciyes Akademi, 36(4), 2065-2085. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1194478
Osmanoğlu, C., & Algur, H. (2023). Hafızlık eğitimi tutum ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Bilimname, 49(1), 1-30 https://doi.org/10.28949/bilimname.1254493
Osmanoğlu, C., & Göksun, A. N. (2019). Hafızlık eğitiminde başarı ve motivasyon. In C. Osmanoğlu & Ö. Özbek (Ed.), Hafızlık eğitimi üzerine araştırmalar (pp. 117-201). Kimlik Yayınları.
Öcal, M. (2015). Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de din eğitimi. Dergah Yayınları.
Özdemir, S., & Çaylı, A. F. (2021). Kur’an kursu öğreticilerine göre hafızlık öğretimi ve problemleri. Asos Journal: The Journal of Academic Social Science, 119, 23-69. https://doi.org/dx.doi.org/10.29228/ASOS.51881
Öztürk, Ö. (2007). Kur’an kursu öğrencilerinde depresyon düzeyi üzerine bir araştırma (Konya örneği) [Master’s thesis]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Pintrich, P. R., Marx, R. W., & Boyle, R. A. (1993). Beyond cold conceptual change: The role of motivational beliefs and classroom contextual factors in the process of conceptual change. Review of Educational Research, 63(2), 167-199. https://doi.org/10.3102/00346543063002167
Resmi Gazete. (1924). Tevhid-i tedrisat kanunu. 430, 322. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.430.pdf
Resmi Gazete. (1965). 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı kuruluş ve görevleri hakkında kanun. 12038.
Resmi Gazete. (2010). 6002 sayılı kanun.
Resmi Gazete. (2011). 653 sayılı kanun hükmünde kararname.
Sezgin, M. F. (2012). Buhari’nin kaynakları (3. Ed.). Otto Yayınları.
Söylemez, M. M. (2002). İslam’ın erken döneminde eğitim ve öğretim faaliyetleri, Dini Araştırmalar, 13 (5), 57-80.
Suyūṭī, C. (1987). , El-İtkan fî ulûmi’l Kur’an.
Şalgamcı, A. (2019). Hafızlığın öğrencinin gelişimine katkıları. In C. Osmanoğlu & Ö. Özbek (Ed.), Hafızlık eğitimi üzerine araştırmalar (pp. 297-339). Kimlik Yayınları.
Şekerci̇, A., & Çakmak, A. (2023). Hafızlık eğitiminde Kur’an kursu terki. Hitit İlahiyat Dergisi, 22(1), 359-392. https://doi.org/10.14395/hid.1230810
Şengül, Ş., & Şimşek, E. (2024). Öğreticilere göre örgün eğitimle birlikte hafızlık uygulamasına ilişkin sorunlar. Diyanet İlmi Dergi, 60(3), 1117-114. https://doi.org/10.61304/did.1438432
Şulul, K. (2011). İlk kaynaklara göre Hz. Peygamber devri kronolojisi (3. Ed.). İnsan Yayınları.
Tuğ, S. (1969). İslam’da ilk maarif müesseseleri ve bunların gelişmesi. İslam Düşüncesi, 2(7), 425-432.
Uğur, E., & Osmanoğlu, C. (2020). Paydaşlarına göre örgün eğitimle birlikte hafızlık uygulamasının değerlendirilmesi. Bilimname, 2020(41), Article 41. https://doi.org/10.28949/bilimname.700283
Uzunçarşılı, İ. H. (2014). Osmanlı Devleti’nin ilmiye teşkilâtı (4. Ed.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Ünsal, B. (2006). Günümüz Kur’an kurslarında hafızlık eğitimi ve problemleri (İstanbul örneği) [Master’s thesis]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Zarnūjī, B. (2015). Ta‘lîmü’l-müteallim (13. Ed.). Sahhaflar Kitap Sarayı Yayınları.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Hüseyin Algur
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
